.gif)
 (1).png){kind=logo}
.png)
भारतमा ‘कमरेड नेहा’को लाल सलाम
भारतमा वामपन्थीहरू रक्षात्मक बनेका बेला जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि अनुसन्धानरत नेहाले अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्घको नेतृत्व सम्हाल्दै राष्ट्रिय बहसमा सबैको ध्यान तानेकी छिन्।
काठमाडौं : भारतमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको प्रभाव खुम्चिँदै गएको छ। कुनै समय मजदुर, किसान र विद्यार्थी आन्दोलनमा बलियो उपस्थिति बनाएका वामपन्थी राजनीतिक शक्तिहरू अहिले राष्ट्रिय राजनीतिमा आफ्नो पुरानो प्रभाव कायम राख्न सङ्घर्षरत छन्। निर्वाचनमा कमजोर उपस्थिति, सङ्गठनात्मक चुनौती र बदलिँदो राजनीतिक परिवेशले भारतीय वामपन्थी आन्दोलनलाई कठिन मोडमा पुर्याएको छ।
यही परिवेशमा विद्यार्थी राजनीतिबाट उदाएकी २९ वर्षीया नेहा बोरा आफ्नो आवाज बुलन्द गरिरहेकी छन्। शिक्षा, विद्यार्थी अधिकार, नागरिक स्वतन्त्रता र राज्यको जवाफदेहिताका विषयमा प्रश्न उठाउँदै उनी राष्ट्रिय राजनीतिक बहसमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरिरहेकी छन्।
वामपन्थी विचारको प्रभाव घटिरहेको चर्चा भइरहेका बेला नेहाको सक्रियताले नयाँ पुस्ताको राजनीतिक भूमिकाबारे चासो बढाएको छ। उनी विद्यार्थीका माग उठाउने नेतृ मात्र नभई सार्वजनिक संस्थामाथि प्रश्न उठाउने युवा अभियन्ताका रूपमा पनि चर्चामा छिन्।
नेहा जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयू) मा नाटक तथा प्रस्तुति अध्ययन विषयमा विद्यावारिधि अनुसन्धानरत छिन्। उनी भारतको कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसनसँग आबद्ध विद्यार्थी सङ्गठन अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्घ (एआईएसए) की राष्ट्रिय अध्यक्ष हुन्।
खुम्चिँदो लाल झन्डाको प्रभाव
भारतको कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास लामो छ। मजदुर सङ्गठन, किसान आन्दोलन, विद्यार्थी राजनीति र विभिन्न सामाजिक अभियानमा वामपन्थी शक्तिहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। पश्चिम बङ्गाल, केरल र त्रिपुराजस्ता राज्यमा कम्युनिस्ट पार्टीहरूले लामो समय सरकारसमेत चलाए।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा राष्ट्रिय राजनीतिमा उनीहरूको प्रभाव कमजोर बनेको छ। पश्चिम बङ्गाल र त्रिपुरामा वामपन्थी दलहरूले आफ्नो पुरानो चुनावी आधार गुमाएका छन्। केरलमा भने वामपन्थी राजनीति अझै महत्त्वपूर्ण शक्तिका रूपमा कायम छ।
निर्वाचनमा कमजोर हुँदै गएको प्रभाव र विद्यार्थी राजनीतिमा देखिने सक्रियताबीचको अन्तरले एउटा प्रश्न खडा गर्छ—संसदीय राजनीतिमा खुम्चिँदै गएको वामपन्थी विचारलाई नयाँ पुस्ताका आन्दोलनले कति हदसम्म सार्वजनिक बहसमा जीवित राख्न सक्छन्?
नेहाको उदयलाई यही सन्दर्भमा हेर्न सकिन्छ। उनको गतिविधिले वामपन्थी आन्दोलनको समग्र पुनरुत्थान प्रमाणित गर्दैन। तर विद्यार्थी आन्दोलन र नागरिक अधिकारका मुद्दामार्फत वामपन्थी विचारसँग जोडिएका युवा नेताहरूले सार्वजनिक बहसमा उपस्थिति जनाइरहेको देखाउँछ।
क्याम्पसबाट राष्ट्रिय बहससम्म
उत्तराखण्डको खटीमामा जन्मिएकी नेहाको बाल्यकाल विभिन्न सहरमा बित्यो। भारतीय सेनामा कार्यरत उनका बुबाको सेवाका कारण परिवारको बसाइँसराइ भइरहन्थ्यो। उनले विद्यालय तहको अध्ययन पश्चिम बङ्गालमा पूरा गरिन्।
त्यसपछि दिल्ली विश्वविद्यालयअन्तर्गतको हिन्दू कलेजबाट समाजशास्त्रमा स्नातक र डा. भीमराव अम्बेडकर विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर अध्ययन पूरा गरिन्। हाल उनी जेएनयूको कला तथा सौन्दर्यशास्त्रसम्बन्धी अध्ययन संस्थानमा नाटक तथा प्रस्तुति अध्ययन विषयमा विद्यावारिधि अनुसन्धानरत छिन्।
दिल्लीस्थित जेएनयू भारतको विद्यार्थी राजनीति र वैचारिक बहसको महत्त्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ। यहाँका विद्यार्थी आन्दोलनले विश्वविद्यालयको सीमाभन्दा बाहिर राष्ट्रिय राजनीतिसम्म प्रभाव पार्दै आएका छन्।
नेहाको सार्वजनिक सक्रियता पनि यही शैक्षिक तथा राजनीतिक परिवेशसँग जोडिएको छ। सन् २०१९–२०२० मा नागरिकता संशोधन कानुनविरुद्ध भएको आन्दोलनले उनको राजनीतिक यात्रामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। त्यसअघि सामाजिक विषयमा आधारित नाटक र सडक प्रस्तुतिमा संलग्न उनी त्यसपछि विद्यार्थी राजनीति र सार्वजनिक अभियानमा थप सक्रिय भइन्।
नाटकबाट राजनीतिक सक्रियतासम्म
नेहाको सार्वजनिक जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष नाटकसँगको सम्बन्ध हो। दिल्ली विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्दा उनी सामाजिक विषयमा आधारित नाटकहरूमा सहभागी भएकी थिइन्। पछि उनी दिल्लीको सडक नाटक समूह ‘सङ्वारी’सँग पनि जोडिइन्।
नाटकले फरक सामाजिक पृष्ठभूमि र जीवन अनुभव भएका मानिसका समस्या बुझ्न सहयोग गरेको उनले समाचार संस्था रोयटर्ससँगको कुराकानीमा बताएकी छन्।
नाटक र सामाजिक गतिविधिबाट सुरु भएको उनको सार्वजनिक संलग्नता क्रमशः राजनीतिक अभिव्यक्तिसँग जोडियो। नागरिकता संशोधन कानुनविरुद्धको आन्दोलनपछि उनी अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्घ (एआईएसए) मा आबद्ध भइन् र पछि त्यसको राष्ट्रिय अध्यक्ष बनिन्।
एआईएसए वामपन्थी विद्यार्थी सङ्गठन हो, जुन भारतको कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसनसँग आबद्ध छ। शिक्षा, विद्यार्थी अधिकार र सामाजिक न्यायका मुद्दामा सक्रिय यस सङ्गठनको राजनीतिक पृष्ठभूमिले नेहाको सार्वजनिक भूमिकालाई पनि आकार दिएको छ।
शिक्षा र परीक्षा प्रणालीमाथि प्रश्न
नेहाको सक्रियताको एउटा प्रमुख क्षेत्र शिक्षा र प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा प्रणाली हो। प्रश्नपत्र चुहावटका आरोप, परीक्षा व्यवस्थापनमा देखिएका समस्या, विद्यार्थीको भविष्य र शैक्षिक संस्थाको जवाफदेहिताजस्ता विषयमा उनले आवाज उठाउँदै आएकी छन्।
भारतमा लाखौँ विद्यार्थीको भविष्य प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको नतिजासँग जोडिएको छ। परीक्षामा अनियमितता भएको आरोप लाग्दा त्यसले विद्यार्थीको मेहनत, अवसरको समानता र राज्यप्रतिको विश्वासमाथि प्रश्न खडा गर्छ।
यस्ता मुद्दालाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउने विद्यार्थी आन्दोलनले व्यापक जनचासो आकर्षित गर्न सक्छ। नेहाको सक्रियता पनि यही पृष्ठभूमिमा अघि बढेको हो।
यद्यपि आन्दोलनमा उठाइएका आरोप र दाबीलाई स्वतः प्रमाणित तथ्य मान्न मिल्दैन। तिनको स्वतन्त्र परीक्षण र सम्बन्धित निकायको जवाफ आवश्यक हुन्छ। तर विद्यार्थीका समस्या र सार्वजनिक संस्थाको जवाफदेहिताबारे प्रश्न उठ्नु लोकतान्त्रिक बहसको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।
सडकबाट निर्वाचनसम्बन्धी बहससम्म
नेहाको सक्रियता शिक्षा र विद्यार्थीका मुद्दामा मात्र सीमित छैन। उनी निर्वाचन प्रक्रिया र राज्यका संस्थाहरूको भूमिकाबारे उठेका बहसमा पनि सहभागी हुँदै आएकी छन्।
भारतको निर्वाचन आयोगले मतदाता नामावली पुनरावलोकन गर्ने विशेष गहन पुनरावलोकन प्रक्रियालाई लिएर विवाद चर्किएको छ। यस प्रक्रियाबाट ठूलो सङ्ख्यामा मतदाताको नाम हटाइएको भन्दै आन्दोलनकारीले निर्वाचन आयोगको भूमिकामाथि प्रश्न उठाएका छन्। उनीहरूले मुख्य निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको राजीनामासमेत मागेका छन्।
आन्दोलनकारीको दाबीअनुसार मतदाता नामावलीबाट १३ करोडभन्दा बढी नाम हटाइएको छ र त्यसले मताधिकार प्रभावित पार्न सक्छ। तर यस्तो दाबीलाई निर्वाचन आयोगको आधिकारिक विवरण र स्वतन्त्र तथ्य परीक्षणका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक छ। आयोगले आफूले कुनै राजनीतिक पक्षलाई लाभ पुर्याउने गरी काम गरेको आरोप अस्वीकार गरेको छ।
सन् २०२६ को अक्टोबरमा दिल्लीमा भएको प्रदर्शनका क्रममा प्रहरीले नेहासहित केही अभियन्तालाई नियन्त्रणमा लिएको थियो। प्रदर्शनकारीलाई निर्धारित प्रदर्शनस्थल जन्तरमन्तरसम्म पुग्न रोकिएपछि उनीहरूले अन्य स्थानमा भेला भएर प्रदर्शन गर्ने प्रयास गरेका थिए। रोयटर्सका अनुसार नियन्त्रणमा रहेकै अवस्थामा पनि नेहाले समर्थकलाई आन्दोलन जारी राख्न आग्रह गरेकी थिइन्। उनलाई सोही दिन रिहा गरिएको थियो।
यस घटनाले नेहाको चर्चा विद्यार्थी सङ्गठनको सीमाभन्दा बाहिर पुर्याएको छ। निर्वाचन प्रक्रिया र मतदाता अधिकारसम्बन्धी विवादमा उनको संलग्नताले उनलाई राष्ट्रिय राजनीतिक बहसमा थप दृश्यमान बनाएको छ।
मञ्चमा बुलन्द, बहसमा स्पष्ट
नेहाका भाषण हिन्दी र अङ्ग्रेजी दुवै भाषामा हुने गरेका छन्। संविधानले सुनिश्चित गरेका अधिकार, विद्यार्थीका समस्या, सामाजिक असमानता र सरकारको जवाफदेहितालाई जोडेर आफ्ना धारणा राख्ने उनको शैलीले सामाजिक सञ्जालमा समेत चर्चा पाएको छ।
रोयटर्सका अनुसार उनी सामान्य कुराकानीमा शान्त रहने तर सार्वजनिक मञ्चमा प्रभावशाली रूपमा प्रस्तुत हुने नेतृका रूपमा चिनिएकी छन्। सडक प्रदर्शन, सार्वजनिक भाषण र सामाजिक सञ्जालमार्फत मुद्दा उठाउने उनको शैलीले विश्वविद्यालयको सीमाभन्दा बाहिर पनि उनलाई परिचित गराएको छ।
तर सार्वजनिक चर्चामा आउनु र दीर्घकालीन राजनीतिक प्रभाव स्थापित गर्नु फरक कुरा हुन्। विद्यार्थी आन्दोलनले उठाएका मुद्दा नीतिगत परिवर्तनमा कति रूपान्तरण हुन्छन्, युवाको समर्थन कति टिकाउ हुन्छ र सङ्गठनले त्यसलाई कसरी संस्थागत गर्छ भन्ने कुराले भविष्यको प्रभाव निर्धारण गर्नेछ।
नेहाको उदयले उठाएको प्रश्न
भारतमा वामपन्थी दलहरूको चुनावी प्रभाव कमजोर बन्दै गएको अवस्थामा नेहा बोराको सक्रियता एउटा चासोको विषय बनेको छ। उनी नेतृत्वमा रहेको विद्यार्थी सङ्गठनको राष्ट्रिय राजनीतिक प्रभाव र निर्वाचनमा वामपन्थी दलहरूको अवस्थालाई एउटै मापदण्डमा राखेर हेर्न मिल्दैन। तथापि, शिक्षा, नागरिक अधिकार र सार्वजनिक संस्थाको जवाफदेहिताजस्ता विषयमा विद्यार्थी आन्दोलनले बहस सिर्जना गर्ने सम्भावना रहन्छ।
नेहाको यात्राले राजनीतिक प्रभाव केवल निर्वाचन परिणामबाट मात्र निर्माण हुँदैन भन्ने पक्ष पनि देखाउँछ। सार्वजनिक मुद्दा उठाउने क्षमता, युवासँगको संवाद र आन्दोलनलाई निरन्तरता दिने शैलीले पनि कुनै नेताको दृश्यता बढाउन सक्छ।
तर त्यसलाई व्यापक राजनीतिक परिवर्तनको सङ्केत मान्नुअघि आन्दोलनको दीर्घकालीन प्रभाव, जनसमर्थन र नीतिगत उपलब्धिको मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने हुन्छ।
भारतमा वामपन्थी आन्दोलनले आफ्नो पुरानो राजनीतिक आधार पुनः प्राप्त गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न खुला छ। तर त्यही आन्दोलनसँग जोडिएकी नेहा बोरा अहिले विद्यार्थी अधिकार र नागरिक स्वतन्त्रताका मुद्दामार्फत राष्ट्रिय बहसमा आफ्नो स्थान बनाउने प्रयासमा छिन्। उनको राजनीतिक यात्राको आगामी दिशा र त्यसले पार्ने प्रभावमाथि भारतीय राजनीतिमा चासो रहनेछ।
