.gif)
 (1).png){kind=logo}
.png)
काठमाडौं अर्थात् विदेशी जासुसको अखडा
काठमाडौं : काठमाडौंको परिचय पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बौद्धनाथ र हिमालको प्रवेशद्वारमा मात्र सीमित छैन। यो यस्तो राजधानी पनि हो, जहाँ भारत र चीनका रणनीतिक चासो एकअर्कासँग ठोक्किन्छन्, तिब्बतको प्रश्नले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई तान्छ र विश्वका शक्तिराष्ट्रले नेपालको राजनीतिक दिशा, सुरक्षा र कूटनीतिक निर्णयलाई नजिकबाट नियाल्छन्।
त्यसैले काठमाडौंलाई कहिलेकाहीँ ‘जासुसहरूको सहर’ वा ‘जासुसहरूको गुँड’ भनेर चित्रण गरिन्छ। यो उपमा केवल सनसनीपूर्ण कल्पनाबाट आएको होइन। नेपालमा विदेशी गुप्तचर गतिविधिबारे प्रकाशित पत्रकारिता, ऐतिहासिक अभिलेख र भूराजनीतिक विश्लेषणले यस धारणालाई आधार दिएका छन्।
नेपालको भूगोलले काठमाडौंको रणनीतिक महत्त्व बढाएको छ। उत्तरमा चीन र दक्षिण, पूर्व तथा पश्चिममा भारतसँग जोडिएको नेपाल दुई ठूला शक्तिबीच अवस्थित छ। चीनका लागि तिब्बतको सुरक्षा र स्थिरता महत्त्वपूर्ण छ भने भारतका लागि खुला सीमा, नेपालसँगको ऐतिहासिक सम्बन्ध र आफ्नो उत्तरी सुरक्षा चासो प्राथमिकतामा पर्छन्। अमेरिकालगायत पश्चिमा मुलुकले पनि दक्षिण एसियाको शक्ति सन्तुलन, चीनको बढ्दो प्रभाव र नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई ध्यानपूर्वक नियाल्छन्।
काठमाडौंमा विदेशी नियोग, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका कार्यालय, विकास साझेदार, सञ्चारमाध्यम र विभिन्न देशका नागरिकको बाक्लो उपस्थिति छ। पर्यटक र व्यवसायीको नियमित आवागमनले यो सहरलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कको केन्द्र बनाएको छ। राजनीतिक नेता, कर्मचारी, सुरक्षा अधिकारी र कूटनीतिज्ञबीच अनौपचारिक भेटघाट हुने वातावरण पनि छ। यस्ता परिस्थितिले सूचना सङ्कलन र सम्पर्क निर्माणका अवसर दिन सक्छन्। तर यी गतिविधि आफैँमा जासुसीको प्रमाण भने होइनन्।
भारतका लागि नेपाल खुला सीमासँग जोडिएको सुरक्षा साझेदार हो। चीनका लागि तिब्बतसँगको सीमा र त्यहाँको स्थिरता महत्त्वपूर्ण छ। अमेरिकाका लागि नेपाल दक्षिण एसियाको क्षेत्रीय सन्तुलन, चीनको बढ्दो प्रभाव र हिमाली क्षेत्रसँग सम्बन्धित रणनीतिक चासोको हिस्सा हो। बेलायतको चासोमा ऐतिहासिक सम्बन्ध, गोर्खा सैनिक र क्षेत्रीय कूटनीति पर्छन्। पाकिस्तानको दृष्टिमा नेपाल भारतसँग सम्बन्धित क्षेत्रीय सुरक्षा प्रश्नसँग जोडिन सक्छ।
थोमस बेलको पुस्तकले खोलेको गोप्य संसार
बेलायती पत्रकार थोमस बेल सन् २००२ मा नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वको समाचार सङ्कलन गर्न काठमाडौं आएका थिए। उनी लामो समय नेपालमै बसे, राजनीतिक घटनाक्रम नजिकबाट नियाले र नेपाली समाज तथा सत्ताको संरचनाबारे अध्ययन गरे। सन् २०१४ मा प्रकाशित उनको पुस्तक काठमाडौं नेपालको इतिहास र राजनीतिसँगै विदेशी गुप्तचर गतिविधि तथा द्वन्द्वकालीन अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेपबारे चर्चा गर्ने महत्त्वपूर्ण कृति बन्यो।
बेलले आफ्नो पुस्तकमा काठमाडौंलाई जासुसहरूको गुँडका रूपमा चित्रण गरेका छन्। उनको विवरणमा भारतको अनुसन्धान तथा विश्लेषण विभाग, पाकिस्तानको अन्तरसेवा गुप्तचर निकाय, चीनसँग सम्बन्धित सञ्जाल र उत्तर कोरिया निगरानी गर्ने दक्षिण कोरियाली तथा जापानी गतिविधिका प्रसङ्ग आउँछन्। उनले तिब्बती शरणार्थीमाथिको निगरानी र नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वकालमा बेलायती गुप्तचर निकायको भूमिकाबारे पनि लेखेका छन्
भारतको ‘रअ’देखि पाकिस्तानको ‘आईएसआई’सम्म
दक्षिण एसियामा भारत र पाकिस्तानबीचको प्रतिस्पर्धाले काठमाडौंको गुप्तचरसम्बन्धी चर्चालाई लामो समयदेखि प्रभावित गरेको छ। भारतको बाह्य गुप्तचर निकाय अनुसन्धान तथा विश्लेषण विभाग र पाकिस्तानको अन्तरसेवा गुप्तचर निकाय दुवै आफ्नो देशको राष्ट्रिय सुरक्षा र बाह्य सूचनासँग सम्बन्धित काम गर्छन्। नेपालसँग जोडिएका गतिविधिबारे सार्वजनिक लेखनमा यी दुई निकायको नाम बारम्बार आउनुको कारण भारत–पाकिस्तान तनाव, खुला सीमा, नक्कली भारतीय मुद्रा र क्षेत्रीय सुरक्षा विवाद हुन्।
थोमस बेलको पुस्तकमा भारतको गुप्तचर निकायले काठमाडौंमा उल्लेख्य उपस्थिति राखेको र पाकिस्तानको गुप्तचर निकायले नेपाललाई भारतसँग सम्बन्धित गतिविधिका लागि उपयोग गर्न खोजेको दाबी गरिएको छ। तर पुस्तकमा उल्लेख गरिएको अधिकारीको सङ्ख्या वा गतिविधिलाई अहिलेको अवस्थाको तथ्याङ्क मान्न मिल्दैन। कुनै निकायको ऐतिहासिक उपस्थिति र वर्तमान सञ्चालनबारे पुष्टि फरक विषय हुन्।
यस प्रतिस्पर्धाको अर्को रोचक पक्ष पूर्वगुप्तचर प्रमुखहरूको काठमाडौंसँग जोडिएको सम्पर्क हो। भारतीय गुप्तचर निकायका पूर्वप्रमुख एएस दौलत र पाकिस्तानी गुप्तचर निकायका पूर्वप्रमुख असद दुर्रानीले पत्रकार आदित्य सिन्हासँग गरेको संवादमा आधारित पुस्तक द स्पाई क्रोनिकल्स सन् २०१८ मा प्रकाशित भएको थियो। उक्त पुस्तक तयार गर्ने क्रममा उनीहरूबीच काठमाडौंसहित विभिन्न सहरमा संवाद भएको पुस्तकसम्बन्धी विवरणमा उल्लेख छ। यसले काठमाडौं दक्षिण एसियाली सुरक्षा र कूटनीतिबारे अनौपचारिक छलफल हुने स्थानसमेत रहेको देखाउँछ।
चीनको चासो : तिब्बतदेखि काठमाडौंका बौद्ध क्षेत्रसम्म
काठमाडौंको बौद्ध क्षेत्रलाई केवल बौद्ध धर्मावलम्बीको धार्मिक आस्थाको केन्द्रका रूपमा मात्र बुझ्दा यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ओझेलमा पर्छ। यहाँ तिब्बती शरणार्थीको बसोबास, धार्मिक गतिविधि, सांस्कृतिक पहिचान र तिब्बतसँग जोडिएका राजनीतिक प्रश्न पनि छन्। यही कारण काठमाडौंको बौद्ध क्षेत्र चीनको तिब्बतसम्बन्धी नीतिलाई नियाल्ने अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षक, मानवअधिकारकर्मी र अनुसन्धानकर्ताका लागि चासोको विषय बन्दै आएको छ।
काठमाडौंको बौद्धनाथ स्तूप शताब्दीयौँदेखि बौद्ध धर्मावलम्बीको आस्था, ध्यान र शान्तिको प्रतीक रहँदै आएको छ। स्तूपको चारैतिर फैलिएको तिब्बती संस्कृति, गुम्बा, प्रार्थनाचक्र, शरणार्थी समुदाय र धार्मिक गतिविधिले यस क्षेत्रलाई विशिष्ट पहिचान दिएको छ। तर यही क्षेत्रसँग जोडिएको अर्को यथार्थ पनि छ—तिब्बती समुदायको गतिविधिमाथि हुने निगरानी ।
बौद्धनाथका चारैतिर हेर्ने बुद्धका आँखालाई मानिसले करुणा र प्रज्ञाको प्रतीकका रूपमा बुझ्छन्। आधुनिक सहरमा भने क्यामेराका आँखाले मानिसको आवागमन अभिलेख गर्छन्।
सन् २०२५ डिसेम्बरमा अमेरिकी समाचार संस्था एसोसिएटेड प्रेसले प्रकाशित गरेको विस्तृत अनुसन्धानले काठमाडौंसहित नेपालका तिब्बती समुदाय रहेका क्षेत्रमा चिनियाँ कम्पनीले उत्पादन गरेका निगरानी उपकरणको विस्तारबारे विवरण सार्वजनिक गर्यो। अनुसन्धानमा नेपालका प्रहरी निगरानी प्रणालीमा चिनियाँ प्रविधिको प्रयोग, सार्वजनिक स्थानमा राखिएका हजारौँ निगरानी क्यामेरा र त्यसले तिब्बती शरणार्थीको जीवनमा पारेको प्रभावबारे चर्चा गरिएको छ। अनुसन्धानका अनुसार हिकभिजन, दाहुआ र युनिभ्युजजस्ता चिनियाँ कम्पनीका उपकरण नेपालका विभिन्न निगरानी प्रणालीमा प्रयोग भएका छन्।
अमेरिकी गुप्तचरको गतिविधि : मुस्ताङदेखि काठमाडौंसम्म
नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति, तिब्बतसँगको निकटता र चीन–अमेरिका प्रतिस्पर्धाका कारण नेपाल लामो समयदेखि विदेशी गुप्तचर निकायहरूको चासोको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। विशेषगरी शीतयुद्धका बेला तिब्बतमा चीनको नियन्त्रणविरुद्ध सक्रिय तिब्बती प्रतिरोधी समूहलाई अमेरिकाले सहयोग गरेको तथ्य अमेरिकी सरकारका सार्वजनिक अभिलेखबाट पुष्टि हुन्छ।
अमेरिकी गुप्तचर निकाय केन्द्रीय गुप्तचर संस्था ९सीआईए० को नेपालसँग जोडिएको ऐतिहासिक गतिविधि मुख्यतः तिब्बत र चीनसँग सम्बन्धित देखिन्छ। अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको ऐतिहासिक कूटनीतिक अभिलेखअनुसार सन् १९५० को दशकको अन्त्यदेखि अमेरिकाले तिब्बती प्रतिरोधी समूहलाई आर्थिक, सैन्य तथा सञ्चारसम्बन्धी सहयोग उपलब्ध गराएको थियो। त्यसबेला नेपाल–तिब्बत सीमावर्ती क्षेत्रलाई सूचना सङ्कलन र प्रतिरोधी गतिविधिका लागि उपयोग गरिएको अभिलेखमा उल्लेख छ।
सन् १९६० को दशकमा मुस्ताङ क्षेत्र तिब्बती प्रतिरोधी समूहको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको थियो। अमेरिकी सरकारको सन् १९६४ को अभिलेखमा नेपाल–तिब्बत सीमावर्ती क्षेत्रमा सक्रिय प्रतिरोधी समूहका लागि हतियार र अन्य सहयोग उपलब्ध गराइएको उल्लेख छ। उक्त अभिलेखअनुसार सन् १९६१ को जनवरीमा हवाई माध्यमबाट हतियार खसालिएको थियो। त्यस क्रममा हतियार प्राप्त गर्ने तिब्बती लडाकुको सङ्ख्या ८०० उल्लेख गरिएको छ। यो सङ्ख्या गोप्य घर वा आश्रयस्थलको नभई हतियार प्राप्त गर्ने लडाकुको हो।
अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको सन् १९६९ देखि १९७२ सम्मका कूटनीतिक अभिलेखमा पनि नेपालमा आधारित तिब्बती प्रतिरोधी गतिविधिबारे उल्लेख छ। ती दस्तावेजमा सीआईएले तिब्बती समूहलाई तालिम, आर्थिक सहयोग, सैन्य सामग्री र सञ्चार उपकरण उपलब्ध गराएको विवरण समेटिएको छ। तिब्बतभित्रबाट सूचना सङ्कलन गर्ने तथा नेपाल–तिब्बत सीमावर्ती क्षेत्रमा सञ्चार सञ्जाल सञ्चालन गर्ने प्रयाससमेत अभिलेखमा उल्लेख छन्। काठमाडौंमा अमेरिकी गुप्तचर निकायका ८०० वटा गोप्य आश्रयस्थल रहेको दाबी पनि गरिन्छ ।
बेलायती गुप्तचर र नेपालको सशस्त्र द्वन्द्व
नेपालमा विदेशी गुप्तचर गतिविधिको ऐतिहासिक बहसमा बेलायतको प्रसङ्ग पनि उल्लेखनीय छ। थोमस बेलले आफ्नो पुस्तकमा ‘अपरेसन मस्टाङ’ नाम दिइएको गतिविधिबारे चर्चा गरेका छन्। उनका अनुसार सन् २००२ मा सुरु भएको उक्त अभियानमा बेलायती गुप्तचर निकायको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमार्फत नेपाली सुरक्षा निकायलाई माओवादी विद्रोहीविरुद्ध निगरानी र प्रतिविद्रोहसम्बन्धी तालिम दिइएको थियो।
सन् २०१४ सेप्टेम्बरमा साउथ चाइना मर्निङ पोस्ट ले बेलको पुस्तकमा आधारित समाचार प्रकाशित गर्दै उक्त अभियानमा सुरक्षित आवास, निगरानीसम्बन्धी तालिम र अन्य सहयोग उपलब्ध गराइएको दाबी उल्लेख गरेको थियो। बेलले नेपाली गुप्तचर तथा सैनिक अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै यस सहयोगबाट पक्राउ अभियानमा मद्दत पुगेको लेखेका थिए।
मोसाद पनि सक्रिय
मोसाद इजरायलको बाह्य गुप्तचर निकाय हो। यसले विदेशमा सूचना सङ्कलन गर्ने र इजरायलको राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित गोप्य काम गर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गर्छ। नेपालमा मोसादको ऐतिहासिक भूमिकाबारे चर्चा गर्दा सन् १९८० को दशकका घटनाहरू पनि महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्।
इजरायली अभिलेखमा आधारित प्रकाशित विवरणअनुसार सन् १९८३ मार्चमा मोसादका प्रतिनिधिहरूले नेपालका तत्कालीन गुप्तचर निकायका प्रमुखसँग भेट गरेका थिए। उक्त विवरणमा नेपाली सुरक्षा अधिकारीहरूका लागि क्षेत्रीय गुप्तचरसम्बन्धी तालिम सञ्चालन गर्ने विषयमा छलफल भएको उल्लेख छ। यसले नेपाल र इजरायलबीच सुरक्षा तथा गुप्तचरसम्बन्धी सम्पर्कको ऐतिहासिक आधार रहेको सङ्केत गर्छ
