मोदी सत्तामाथि प्रश्न : तीन अनुहार, तीन शैली

विद्यार्थी राजनीति र रङ्गमञ्चबाट आन्दोलनमा नेहा, व्यङ्ग्यबाट सडकमा दिप्के, पर्दाबाट प्रत्यक्ष प्रदर्शनमा राठी ।

---

नयाँ पेज

२०८३ कार्तिक ६ बिहीबार ०९:१५ बजे

काठमाडौं : भारतको राजधानी नयाँदिल्लीका सडकमा पछिल्ला दिनमा देखिएका दृश्य सामान्य राजनीतिक प्रदर्शनका मात्र दृश्य होइनन्। सडकमा राष्ट्रिय झन्डा बोकेका युवाहरू छन्, निर्वाचन आयोगको निष्पक्षतामाथि प्रश्न उठाइरहेका प्रदर्शनकारी छन् र मतदाता सूचीबाट नाम हटाइएको विषयमा जवाफ मागिरहेका नागरिक छन्। उनीहरूका नारामा लोकतन्त्र, मतदानको अधिकार र सत्ताको जवाफदेहितासम्बन्धी प्रश्न सुनिन्छन्।

यो आन्दोलनको चर्चामा तीन फरक पृष्ठभूमिका नाम अगाडि आएका छन्, नेहा बोरा, अभिजीत दिप्के र ध्रुव राठी। नेहा विद्यार्थी राजनीतिबाट सडकमा उत्रिएकी नेतृ हुन्। दिप्के एउटा व्यङ्ग्यात्मक सन्देशबाट युवाको राजनीतिक अभियान खडा गर्ने अभियन्ता हुन्। राठी भने राजनीतिक घटनाक्रमलाई सरल भाषामा व्याख्या गर्दै लाखौँ दर्शकमाझ प्रभाव बनाएका डिजिटल माध्यमका व्यक्तित्व हुन्।

यी तीनै जना एउटै सङ्गठनका नेता होइनन्। उनीहरूको राजनीतिक यात्रा, कार्यशैली र प्रभावको आधार पनि फरक छ। तर भारतमा बेरोजगारी, परीक्षामा अनियमितताको आरोप र निर्वाचन प्रक्रियाको विश्वसनीयतामाथि उठेका प्रश्नले उनीहरूलाई एउटै सार्वजनिक बहसको घेरामा ल्याएको छ।

दिप्केको युवा अभियान र बोराको विद्यार्थी आन्दोलनलाई पछिल्लो प्रदर्शनका प्रमुख आधार हो भने ध्रुव राठीको कथा भने डिजिटल माध्यममा सीमित रहेको प्रभाव सडकको प्रत्यक्ष राजनीतिक गतिविधिसम्म पुगेको परिवर्तनसँग जोडिएको छ।

विद्यार्थी राजनीतिमा उदाएकी नयाँ पुस्ताकी नेतृ

२९ वर्षीया नेहा बोरा भारतीय विद्यार्थी राजनीतिमा उदाएकी नयाँ पुस्ताकी प्रभावशाली नेतृ हुन्। उनी वामपन्थी धारसँग सम्बन्धित अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्गठनकी राष्ट्रिय अध्यक्ष हुन्। विद्यार्थी आन्दोलन, नागरिक स्वतन्त्रता र निर्वाचन प्रक्रियाको पारदर्शिताका सवालमा सक्रिय रहँदै आएकी बोरा पछिल्लो समय भारतीय राजनीतिक वृत्तमा चर्चामा छिन्।

रोयटर्ससँगको कुराकानीमा बोराले आफू सुरुमा राजनीतिक अभियन्ता बन्ने उद्देश्यले अघि नबढेको बताएकी छन्। उनको राजनीतिक यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार रङ्गमञ्च थियो। सन् २०१९ र २०२० मा नागरिकता कानुनविरुद्ध भएका विद्यार्थी प्रदर्शनमा सहभागी भएपछि भने उनी विद्यार्थी राजनीतिमा थप सक्रिय बनिन्।

बोराको यात्रा सामान्य विद्यार्थीबाट आन्दोलनको अग्रमोर्चामा उभिने नेतृसम्म आइपुगेको कथा हो। विश्वविद्यालयमा हुने बहस, विद्यार्थीका समस्या र राज्यका निर्णयमाथि उठाइने प्रश्नले उनलाई सङ्गठनात्मक राजनीतितर्फ डोर्‍यायो। सडक आन्दोलनमा प्रत्यक्ष सहभागितासँगै उनले विद्यार्थीका मुद्दालाई राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याउने प्रयास गरिन्।

पछिल्लो समय उनको सक्रियता निर्वाचन प्रक्रियाको पारदर्शिता र मुख्य निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको भूमिकासम्बन्धी विवादमा केन्द्रित छ। मतदाता सूचीको विशेष सघन पुनरावलोकनका क्रममा ठूलो सङ्ख्यामा मतदाताको नाम हटाइएको भन्दै प्रदर्शनकारीले आपत्ति जनाएका छन्। उनीहरूको आशङ्का छ, यस प्रक्रियाले अल्पसङ्ख्यक समुदाय र विपक्षी दलका समर्थकलाई असमान रूपमा प्रभावित पार्न सक्छ। यद्यपि निर्वाचन आयोग र सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टीले पक्षपात गरेको आरोप अस्वीकार गर्दै आएका छन्।

अक्टोबर ११ मा नयाँदिल्लीमा प्रदर्शनकारीलाई निर्धारित प्रदर्शनस्थलसम्म पुग्न रोकिएपछि बोराले उनीहरूलाई अर्को स्थानमा भेला हुन आह्वान गरेकी थिइन्। त्यस क्रममा उनी प्रहरी नियन्त्रणमा परिन्। नियन्त्रणमा रहेकै अवस्थामा पनि प्रदर्शनकारीलाई आन्दोलन जारी राख्न दिएको सन्देशले उनलाई थप चर्चामा ल्यायो। यस घटनाले उनलाई केवल सङ्गठनको नेतृत्व गर्ने नेतृका रूपमा मात्र नभई प्रत्यक्ष आन्दोलनमा उत्रिने विद्यार्थी नेताका रूपमा पनि प्रस्तुत गर्‍यो।

अक्टोबर १६ मा पनि नयाँदिल्लीको मण्डी हाउस क्षेत्रमा प्रदर्शनमा सहभागी हुन जाने क्रममा उनी प्रहरी नियन्त्रणमा परिन्। त्यसपछि आफूविरुद्ध जारी गरिएको शान्ति कायम राख्ने प्रतिबद्धतासम्बन्धी सूचनालाई चुनौती दिँदै उनले दिल्ली उच्च अदालतमा निवेदन दिइन्। प्रहरीको कदम शान्तिपूर्ण असहमतिलाई दबाउने प्रयास भएको उनको दाबी थियो। यी घटनाले विद्यार्थी आन्दोलन र राज्यको सुरक्षा संयन्त्रबीचको टकरावलाई फेरि बहसमा ल्याएका छन्।

बोराको राजनीतिक प्रभाव उनको सङ्गठनात्मक पृष्ठभूमि, सडकमा उपस्थित हुने क्षमता र विद्यार्थीलाई परिचालन गर्ने शैलीमा देखिन्छ। उनी विद्यार्थीका मागलाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउन र निर्वाचन प्रक्रियाजस्ता संवेदनशील विषयमा प्रश्न उठाउन सक्रिय छिन्। 

अभिजीत दिप्के : व्यङ्ग्यात्मक सन्देशबाट जन्मिएको युवा आन्दोलन

भारतीय युवा आन्दोलनमा अभिजीत दिप्के एउटा फरक शैलीका अभियन्ताका रूपमा उदाएका छन्। उनको अभियानको सुरुआत परम्परागत राजनीतिक दलको सङ्गठन निर्माणबाट होइन, सामाजिक सञ्जालमा लेखिएको एउटा व्यङ्ग्यात्मक सन्देशबाट भएको थियो। बेरोजगारीले थिचिएका युवाको असन्तुष्टिलाई हास्य र व्यङ्ग्यको माध्यमबाट सार्वजनिक बहसमा ल्याउने उनको प्रयासले विस्तारै आन्दोलनको रूप लियो।

रोयटर्सका अनुसार सन् २०२६ मे १६ मा बेरोजगार युवालाई साङ्लासँग तुलना गरिएको टिप्पणीको प्रतिक्रियामा दिप्केले एउटा छोटो सन्देश लेखेका थिए। भारतको सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश सूर्यकान्तको टिप्पणीलाई लिएर विवाद भइरहेका बेला उनले ‘सबै साङ्ला एकै ठाउँमा आए भने के होला?’ भन्ने आशयको व्यङ्ग्यात्मक प्रश्न उठाएका थिए। न्यायाधीशले भने आफ्नो टिप्पणीको आशय गलत बुझिएको बताएका थिए।

एउटा सामान्यजस्तो देखिएको व्यङ्ग्यात्मक प्रतिक्रियाले अप्रत्याशित रूपमा व्यापक ध्यान खिच्यो। त्यसैको जगमा ‘ककरोच जनता पार्टी’ अर्थात् ‘साङ्ला जनता पार्टी’ नाम दिइएको अभियान अघि बढ्यो। नाम आफैँमा व्यङ्ग्यात्मक थियो। तर यसले उठाएका विषय भने गम्भीर थिए—बेरोजगारी, परीक्षामा प्रश्नपत्र चुहावटका आरोप, महँगी र सरकारको जवाफदेहिता। यसरी सामाजिक सञ्जालको एउटा सन्देश युवाको असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने साझा प्रतीक बन्न पुग्यो।

राजनीतिक सञ्चार रणनीतिकारका रूपमा परिचित दिप्के अमेरिकी विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीका रूपमा पनि समाचारमा उल्लेख भएका छन्। उनको अभियानको शैली परम्परागत राजनीतिक सङ्गठनभन्दा फरक छ। लामो भाषण र औपचारिक राजनीतिक नाराभन्दा व्यङ्ग्य, हास्य, छोटा सन्देश र सामाजिक सञ्जालमा तीव्र गतिमा फैलिने सामग्रीलाई उनले प्राथमिकता दिए। यसले राजनीतिक बहसबाट टाढा रहेका युवालाई समेत आफ्नो असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने माध्यम उपलब्ध गरायो।

अभियानले बेरोजगारीको विषयबाट अघि बढ्दै शिक्षा प्रणालीको जवाफदेहितामाथि पनि प्रश्न उठायो। चिकित्सा शिक्षाको प्रवेश परीक्षामा प्रश्नपत्र चुहावट भएको आरोप सार्वजनिक भएपछि दिप्केको अभियानले शिक्षा मन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा माग्दै प्रदर्शन गर्‍यो।

अभियानले विभिन्न सहरमा प्रदर्शन आयोजना गरेको थियो। त्यसपछि प्रधानले राजीनामा दिए। यद्यपि उनको राजीनामालाई दिप्केको अभियानको मात्रै परिणाम मान्न मिल्दैन। परीक्षा विवाद, सार्वजनिक दबाब र राजनीतिक परिस्थितिले पनि त्यसमा भूमिका खेलेका थिए।

दिप्केको अभियानको महत्त्व एउटा व्यङ्ग्यात्मक नाम वा सामाजिक सञ्जालमा पाएको लोकप्रियतामा मात्र सीमित छैन। यसले बेरोजगारी र अवसरको अभावबाट निराश बनेका युवालाई आफ्नो असन्तुष्टि सार्वजनिक रूपमा व्यक्त गर्न सकिने बाटो देखाएको छ। स्थापित राजनीतिक दलप्रति असन्तुष्ट युवाका लागि परम्परागत राजनीतिक भाषाभन्दा फरक शैली प्रभावकारी हुन सक्ने सम्भावना पनि यसले देखाउँछ।

अक्टोबरमा मतदाता सूचीको पुनरावलोकन र मुख्य निर्वाचन आयुक्तको राजीनामाको माग उठेपछि दिप्केको अभियान फेरि चर्चामा आयो। अक्टोबर १० मा नयाँदिल्लीमा प्रदर्शन हुनुअघि उनलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको थियो। भोलिपल्ट अदालतले सार्वजनिक शान्ति कायम राख्ने प्रतिबद्धतासहित उनलाई रिहा गर्न आदेश दिएको थियो। यस घटनाले उनको अभियान बेरोजगारी र शिक्षा प्रणालीका मुद्दामा मात्र सीमित नरही निर्वाचन प्रक्रिया र राजनीतिक जवाफदेहितासम्म विस्तार भएको सङ्केत गर्छ।

तर दिप्केसामु अब अर्को चुनौती छ। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय बनेको अभियानलाई दीर्घकालीन सङ्गठनमा रूपान्तरण गर्नु, फरक विचार र पृष्ठभूमिका युवालाई एउटै मञ्चमा जोड्नु तथा उठाइएका मागलाई नीतिगत परिवर्तनमा बदल्नु सजिलो काम होइन। व्यङ्ग्यले ध्यान खिच्न सक्छ, आक्रोशलाई आवाज दिन सक्छ; तर त्यसलाई स्थायी राजनीतिक प्रभावमा बदल्न सङ्गठन, स्पष्ट कार्यक्रम र निरन्तर नेतृत्व आवश्यक पर्छ।

ध्रुव राठी : पर्दामा प्रश्न उठाउने व्यक्ति सडकमा

नेहा बोरा विद्यार्थी सङ्गठनकी नेतृ हुन्। अभिजीत दिप्के नयाँ युवा अभियानका संस्थापक हुन्। ध्रुव राठीको पहिचान भने फरक छ। उनी भारतका चर्चित राजनीतिक तथा सामाजिक विषयका विश्लेषक हुन्। उनले श्रव्यदृश्य सामग्रीमार्फत जटिल घटनालाई सरल भाषामा व्याख्या गर्दै ठूलो दर्शकसमूह बनाएका छन्।

राजनीति, अर्थतन्त्र, वातावरण, सार्वजनिक नीति र सरकारी निर्णय उनका सामग्रीका प्रमुख विषय हुन्। तथ्याङ्क, दस्तावेज, दृश्य सामग्री र तर्कको सहायताले घटनाको विश्लेषण गर्ने उनको शैलीले विशेषगरी इन्टरनेटमा सक्रिय युवा पुस्तामाझ प्रभाव बनाएको छ। उनका सामग्री समाचारको व्याख्यामा मात्र सीमित हुँदैनन्, बरु घटनाको पृष्ठभूमि, त्यसले पार्ने प्रभाव र सरकारको भूमिकामाथि समेत प्रश्न उठाउँछन्।

राठीका समर्थक उनलाई सरकारका निर्णयमाथि प्रश्न उठाउने र सार्वजनिक जवाफदेहिता माग्ने प्रभावशाली आवाजका रूपमा हेर्छन्। आलोचकहरूले भने उनका विश्लेषणको निष्पक्षता र निष्कर्षमाथि प्रश्न उठाउने गरेका छन्। त्यसैले उनका तर्कलाई मूल दस्तावेज, उपलब्ध तथ्य र अन्य विश्वसनीय समाचारसँग तुलना गरेर हेर्नु आवश्यक हुन्छ।

तर सन् २०२६ अक्टोबरमा राठीको सार्वजनिक भूमिकामा एउटा उल्लेखनीय परिवर्तन देखियो। पर्दामा बसेर राजनीतिक घटनाको व्याख्या गर्ने उनी पहिलोपटक प्रत्यक्ष सडक प्रदर्शनमा सहभागी भए। यसले उनको विद्युतीय सञ्चारमाध्यममा आधारित सक्रियतालाई प्रत्यक्ष नागरिक आन्दोलनसँग जोड्यो।

‘द न्युज मिनेट’सँग अक्टोबर ९ मा प्रकाशित कुराकानीमा राठीले मतदाता सूचीबाट नाम हटाइएका नागरिकलाई भेट्न आफू बेङ्गलुरु पुगेको बताएका थिए। उनले आफू कुनै व्यक्ति वा राजनीतिक दलको तलबमा काम नगरेको र सरकार परिवर्तन गराउने उद्देश्यले प्रदर्शनमा सहभागी नभएको स्पष्ट पारेका थिए। उनको भनाइमा मताधिकार र निर्वाचन प्रक्रियाको पारदर्शिता कुनै एउटा दलको मात्र नभई सबै नागरिकको सरोकार हो।

अक्टोबर ८ मा बेङ्गलुरुको फ्रिडम पार्कमा आयोजित प्रदर्शनमा राठीसँगै अभिजीत दिप्के, अभिनेता प्रकाश राज र नागरिक समाजका प्रतिनिधि सहभागी भएका थिए।

‘जनता न्यायालय’ नाम दिइएको कार्यक्रममा प्रदर्शनकारीले मतदाता सूचीको विशेष सघन पुनरावलोकन प्रक्रियामा पारदर्शिता माग्दै मुख्य निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको राजीनामा र विवादित प्रक्रिया फिर्ता लिनुपर्ने माग गरेका थिए। उनीहरूको आरोप थियो, पुनरावलोकनका क्रममा वास्तविक मतदाताको नामसमेत हटाइएको छ। निर्वाचन प्रक्रियामा अनियमितता भएको भन्ने प्रदर्शनकारीका आरोपलाई स्थापित तथ्यका रूपमा नभई उनीहरूले उठाएका प्रश्नका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

प्रदर्शनमा सहभागी हुँदै राठीले निर्वाचन आयोगको कामकारबाहीमा पारदर्शिता र जवाफदेहिताको अभाव रहेको आरोप लगाए। उनले आफ्नो सहभागिता सरकार ढाल्ने वा सत्ता परिवर्तन गराउने अभियान नभएको दोहोर्‍याए। उनको भनाइले प्रदर्शनको राजनीतिक अर्थबारे उठ्न सक्ने प्रश्नलाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। सार्वजनिक संस्थाको काममाथि प्रश्न उठाउनु र त्यसको जवाफ माग्नु लोकतान्त्रिक बहसको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

राठीको उपस्थितिले विद्युतीय सञ्चारमाध्यममा बनाएको प्रभाव र प्रत्यक्ष नागरिक सहभागिताबीचको सम्बन्धलाई नयाँ ढङ्गले उजागर गरेको छ। उनका सामग्री हेर्ने लाखौँ मानिस सबै सडकमा उत्रिन्छन् भन्ने होइन। तर व्यापक दर्शकसमूह भएको व्यक्ति कुनै मुद्दामा प्रत्यक्ष उपस्थित हुँदा त्यसले सञ्चारमाध्यमको ध्यान खिच्न, नागरिकको चासो बढाउन र सम्बन्धित विषयलाई राष्ट्रिय बहसमा ल्याउन सक्छ। यसरी सञ्चारमाध्यममार्फत निर्माण भएको प्रभाव सडक आन्दोलनसँग जोडिन सक्छ।

उनको भूमिका दिप्केको जस्तो नयाँ सङ्गठन निर्माण गर्ने वा बोराको जस्तो विद्यार्थी परिचालनमा आधारित छैन। राठीको मुख्य शक्ति विषयको व्याख्या गर्ने क्षमता, ठूलो दर्शकसमूहसम्मको पहुँच र सार्वजनिक बहसमा मुद्दा स्थापित गर्ने प्रभाव हो। प्रत्यक्ष प्रदर्शनमा उनको सहभागिताले भने विश्लेषक र अभियन्ताबीचको दूरी सधैँ स्थिर रहँदैन भन्ने देखाएको छ।

यद्यपि सडकमा उपस्थित हुनु र दीर्घकालीन आन्दोलनको नेतृत्व गर्नु फरक कुरा हुन्। राठीको प्रभावले कुनै मुद्दालाई कति टाढासम्म पुर्‍याउन सक्छ र त्यसलाई संस्थागत परिवर्तनमा बदल्न कति सहयोग गर्न सक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर आगामी घटनाक्रमले दिनेछ।

ध्रुव राठीको यो कदमले भारतीय युवा राजनीतिमा प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूको भूमिका बदलिँदै गएको सङ्केत गर्छ। कोही विद्यार्थी सङ्गठनबाट सडकमा आएका छन्, कोही व्यङ्ग्यात्मक सन्देशबाट अभियानका संस्थापक बनेका छन्, त कोही पर्दामा उठाउँदै आएका प्रश्न लिएर प्रत्यक्ष प्रदर्शनमा पुगेका छन्। माध्यम फरक भए पनि उनीहरूलाई जोड्ने साझा पक्ष हो—सार्वजनिक असन्तुष्टिलाई राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याउने प्रयास।