ध्रुव राठी : सत्तालाई प्रश्न गर्ने शक्तिशाली आवाज

कक्रोचको प्रदर्शन अघि गुरुग्रामबाट पक्राउ

---

नयाँ पेज

२०८३ असोज २४ शनिबार ११:४५ बजे

नयाँ दिल्ली : भारतमा सामाजिक सञ्जालमार्फत राजनीति, इतिहास र सार्वजनिक सरोकारका विषयमा प्रश्न उठाउँदै आएका चर्चित युट्युबर ध्रुव राठी फेरि चर्चामा छन्। कक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी) ले दिल्लीमा आह्वान गरेको प्रदर्शनअघि उनलाई हरियाणाको गुरुग्रामस्थित निवासबाट प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको खबर सार्वजनिक भएको छ।

मतदाता सूचीमा भएको भनिएको अनियमितताको विरोधमा हुन लागेको प्रदर्शनसँग जोडिएर उनको नियन्त्रणले भारतमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, राजनीतिक असहमति र डिजिटल माध्यमको प्रभावबारे बहसलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ।

तर ध्रुव राठीको परिचय यतिमै सीमित छैन। उनी केवल राजनीतिक टिप्पणी गर्ने युट्युबर होइनन्। यात्राका दृश्य खिच्नबाट सुरु भएको उनको यात्रा जटिल राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक विषयलाई सामान्य दर्शकले बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत गर्ने डिजिटल सञ्चारकर्मीसम्म पुगेको छ। उनका समर्थकले उनलाई सत्तालाई प्रश्न गर्ने आवाजका रूपमा हेर्छन् भने आलोचकहरूले उनका राजनीतिक व्याख्या र निष्कर्षमाथि प्रश्न उठाउने गरेका छन्।

उनको लोकप्रियताको आधार के हो? उनले परम्परागत सञ्चारमाध्यमभन्दा फरक तरिकाले कसरी दर्शकको विश्वास जिते? र, उनको सामग्रीले भारतीय राजनीतिमा किन यति धेरै बहस सिर्जना गर्छ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्न उनको व्यक्तिगत यात्रा, अध्ययन, सामग्री निर्माणको शैली र राजनीतिक हस्तक्षेपलाई सँगसँगै बुझ्नुपर्छ।

हरियाणामा जन्म, जर्मनीमा अध्ययन

ध्रुव राठी भारतको हरियाणा राज्यमा जन्मिएका हुन्। उनले जर्मनीमा उच्च शिक्षा हासिल गरे। उनको आफ्नै आधिकारिक वेबसाइटमा उल्लेख भएअनुसार उनले यान्त्रिक इन्जिनियरिङ अध्ययन गरेपछि जर्मनीको कार्लस्रुहे इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीबाट नवीकरणीय ऊर्जामा स्नातकोत्तर गरेका छन्। त्यसपछि अर्थशास्त्र र राजनीतिशास्त्रमा अर्को स्नातक तहको अध्ययन पनि पूरा गरेका छन्।

प्राविधिक विषयमा अध्ययन गरेका राठी कसरी राजनीतिका व्याख्याता बने भन्ने प्रश्नको उत्तर उनको रुचिमा लुकेको छ। उनलाई यात्रा, चलचित्र निर्माण र जटिल विषयलाई सरल रूपमा प्रस्तुत गर्ने काममा रुचि थियो। यही रुचिले उनलाई युट्युबतर्फ डोर्‍यायो।

उनको सुरुआती परिचय राजनीतिक विश्लेषकका रूपमा थिएन। उनी यात्रा गर्ने, नयाँ ठाउँ देखाउने र आफ्ना अनुभव दृश्यका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने सामग्री बनाउँथे। तर इन्टरनेटमा गलत सूचना र अपुष्ट दाबीहरू फैलिएको देखेपछि उनले तथ्यमा आधारित व्याख्यात्मक सामग्री निर्माणतर्फ ध्यान दिन थाले। उनको युट्युब यात्राको यो परिवर्तन सन् २०१४ देखि २०१६ बीच देखिएको थियो।

यात्राका दृश्यबाट राजनीतिक विश्लेषणसम्म

राठीको युट्युब यात्राको महत्त्वपूर्ण मोड सन् २०१६ तिर आयो। त्यसपछि उनले भारतीय राजनीति, निर्वाचन, इतिहास, अर्थतन्त्र र सामाजिक विषयमा केन्द्रित सामग्री बनाउन थाले।

उनको प्रस्तुति परम्परागत राजनीतिक भाषणभन्दा फरक छ। कुनै विषय उठाउँदा त्यसको पृष्ठभूमि, ऐतिहासिक सन्दर्भ, उपलब्ध तथ्याङ्क, सरकारी अभिलेख र विभिन्न पक्षका भनाइलाई समेटेर दर्शकलाई बुझाउने प्रयास गर्छन्।

उनको आधिकारिक वेबसाइटमा पनि भिडियोसँग सम्बन्धित स्रोत सामग्री सार्वजनिक गर्ने र अनुसन्धानमा आधारित प्रस्तुति दिने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिइएको छ। उनका सामग्रीको घोषित उद्देश्य जटिल विषयलाई सरल, संक्षिप्त र बुझ्न सकिने बनाउनु हो।

यही शैलीले उनलाई राजनीतिमा गहिरो रुचि राख्ने दर्शकसँगै सामान्य युवा र विद्यार्थीमाझ पनि लोकप्रिय बनायो। लामो भाषण वा कठिन राजनीतिक दस्ताबेज पढ्नुभन्दा केही मिनेट वा आधा घण्टाको भिडियोबाट विषय बुझ्न सकिने माध्यमका रूपमा उनको च्यानल स्थापित भयो।

तर सरल व्याख्या गर्नु र कुनै विषयको अन्तिम सत्य प्रस्तुत गर्नु एउटै कुरा होइन। भिडियोमा प्रस्तुत तथ्यको स्रोत, तथ्याङ्कको सन्दर्भ, छानिएका उदाहरण र निकालिएका निष्कर्षलाई दर्शकले पनि परीक्षण गर्न सक्नुपर्छ। राठीको सामग्री बुझ्दा यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

युट्युबमा करोडौँ दर्शक, राजनीतिमा व्यापक चर्चा

राठीको प्रभाव केवल उनका भिडियोको सङ्ख्या वा दर्शकमा सीमित छैन। उनी डिजिटल माध्यमबाट सार्वजनिक बहसलाई प्रभावित गर्ने नयाँ पुस्ताका सामग्री निर्मातामध्ये एक हुन्।

सन् २०२३ मा अमेरिकी पत्रिका टाइम ले उनलाई आफ्नो ‘नेक्स्ट जेनेरेसन लिडर्स’ सूचीमा समावेश गरेको थियो। त्यसको प्रोफाइलमा उनको कामलाई भारतीय सञ्चारमाध्यममा आएका दाबीको तथ्य परीक्षण गर्ने युट्युब अभ्याससँग जोडिएको थियो। उक्त विवरणले उनका भिडियोले लोकप्रियता मात्र होइन, राजनीतिक विवाद र विरोधको सामना पनि गरेको उल्लेख गरेको छ।

राठीको मुख्य युट्युब च्यानलले सन् २०२३ मै एक करोड सदस्य पार गरेपछि युट्युबको ‘डायमन्ड प्ले बटन’ प्राप्त गरेको थियो। यो उपलब्धिले उनको पहुँचको आकार देखाउँछ।

उनले मुख्य च्यानलमा समसामयिक राजनीति, इतिहास र विज्ञानसम्बन्धी सामग्री प्रस्तुत गर्छन् भने छुट्टै च्यानलमा यात्रा तथा जीवनशैलीका भिडियो राख्छन्। यसबाहेक उनले अनलाइन शिक्षासम्बन्धी कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरेका छन्। यसले उनको कामलाई एउटै विधामा सीमित नराखी भिडियो पत्रकारिता, व्याख्यात्मक शिक्षा र डिजिटल उद्यमको संयोजन बनाएको छ।

राठीको राजनीतिक पहिचान भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी नेतृत्वको सरकार र भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) का नीतिमाथि प्रश्न उठाउने सामग्रीसँग जोडिएको छ।

उनले निर्वाचन, नागरिकता, धार्मिक ध्रुवीकरण, सञ्चारमाध्यमको भूमिका, सरकारी नीति र लोकतान्त्रिक संस्थाको कामकारबाहीबारे भिडियो बनाएका छन्। उनका कतिपय सामग्रीले सरकार समर्थक वृत्तमा असन्तुष्टि पैदा गरेका छन् भने सरकारका आलोचक र विपक्षी विचार राख्ने दर्शकले ती सामग्रीलाई रुचाएका छन्।

सन् २०२३ मा टाइम ले प्रकाशित गरेको विवरणमा ‘द केरला स्टोरी’ चलचित्रबारे राठीले बनाएको भिडियोको प्रसङ्ग पनि उल्लेख छ। उक्त चलचित्रले प्रस्तुत गरेका विषयवस्तु र त्यसको राजनीतिक सन्दर्भबारे उनको आलोचनात्मक व्याख्याले विवाद निम्त्याएको थियो।

यसबाट उनको सार्वजनिक पहिचानका दुई पक्ष देखिन्छन्। पहिलो, उनले सरकारी दाबी, राजनीतिक प्रचार र सार्वजनिक रूपमा फैलिएका सूचनालाई प्रश्न गर्ने शैली अपनाएका छन्। दोस्रो, उनका निष्कर्ष आफैँ पनि राजनीतिक विवादको विषय बन्ने गरेका छन्।

उनलाई समर्थन गर्नेहरूले स्थापित सत्तालाई प्रश्न गर्ने कामको प्रशंसा गर्छन्। आलोचकहरूले भने उनका राजनीतिक विश्लेषणको छनोट, व्याख्या र निष्कर्षमाथि प्रश्न उठाउँछन्। त्यसैले उनका भिडियो हेर्दा प्रस्तुत प्रमाण र निष्कर्षलाई अलग-अलग मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

आलोचना र विवादले पनि बढायो चर्चा

राठीको लोकप्रियतासँगै विवाद पनि जोडिएको छ। राजनीतिक विषयमा स्पष्ट धारणा राख्ने सामग्री निर्माताले विभिन्न पक्षबाट समर्थन र विरोध दुवै पाउने गर्छन्। राठीको हकमा पनि यही प्रवृत्ति देखिन्छ।

टाइम को सन् २०२३ को प्रोफाइलले उनका सामग्रीका कारण उनकी पत्नीलाई बलात्कारको धम्कीसहितका दुर्व्यवहार भएको उल्लेख गरेको थियो। त्यस्तै, उनको एउटा भिडियोमा कश्मीरको नक्सा विकृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको भन्ने आरोपपछि भारतको सूचना तथा प्रसारण मन्त्रालयले उक्त भिडियो रोक्न लगाएको प्रसङ्ग पनि त्यसमा समेटिएको थियो।

यी घटनाले डिजिटल माध्यममा राजनीतिक बहस गर्नुको जोखिम देखाउँछन्। तर विवादमा पर्नु आफैँमा कुनै सामग्री सही वा गलत भएको प्रमाण होइन। त्यसको मूल्याङ्कन सम्बन्धित तथ्य, प्रमाण र सन्दर्भका आधारमा गर्नुपर्छ।

राठीको कामको पनि यही कसौटीमा परीक्षण हुनुपर्छ। उनको लोकप्रियता तथ्यको शुद्धताको स्वतः प्रमाण होइन, जसरी उनको आलोचना हुनु पनि उनका सबै दाबी गलत भएको प्रमाण होइन।

राठीको पछिल्लो चर्चा कक्रोच जनता पार्टीले आह्वान गरेको प्रदर्शनसँग जोडिएको छ। उक्त समूहले भारतका मुख्य निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको राजीनामा माग गर्दै दिल्लीको जन्तरमन्तरमा प्रदर्शन गर्ने घोषणा गरेको थियो।

प्रदर्शनको मुख्य विषय मतदाता सूचीको विशेष सघन पुनरावलोकन प्रक्रियामा भएको भनिएको अनियमितता हो। आलोचकहरूले मतदाता सूचीबाट ठूलो सङ्ख्यामा नाम हटाइएको र त्यसले सत्तारूढ भाजपालाई फाइदा पुग्न सक्ने आरोप लगाएका छन्। निर्वाचन आयोग र भाजपाले भने आरोप अस्वीकार गरेका छन्। आयोगले हटाइएका नामको प्रारम्भिक विवरणमा स्थान परिवर्तन भएका, सम्पर्कमा नआएका र मृत्यु भएका व्यक्तिहरू पनि समावेश रहेको बताएको छ।

रोयटर्सका अनुसार, १० अक्टोबर २०२६ मा दिल्लीमा प्रदर्शन रोक्न व्यापक सुरक्षा व्यवस्था गरिएको थियो। प्रदर्शनस्थल वरपर यातायात तथा सञ्चार सेवामा प्रतिबन्ध लगाइएका थिए र प्रहरीले करिब दुई सय प्रदर्शनकारीलाई नियन्त्रणमा लिएको जनाएको थियो। नियन्त्रणमा लिइएकामध्ये राठी पनि थिए।

राठीले प्रदर्शनको अघिल्लो साँझ इन्डिया गेटनजिकै खिचेको भिडियोमा दिल्लीमा मेट्रो सेवा र यातायातमा लगाइएका प्रतिबन्धबारे टिप्पणी गरेका थिए। उनले प्रदर्शनका कारण राजधानीमा असामान्य अवस्था सिर्जना गरिएको भन्दै प्रश्न उठाएका थिए।

यस घटनामा एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छुट्याउनुपर्छ : समाचारमा राठीलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको उल्लेख छ। तर नियन्त्रणमा लिइनु र औपचारिक रूपमा पक्राउ गरेर मुद्दा चलाइनु कानुनी रूपमा एउटै अवस्था होइन। उपलब्ध विवरणका आधारमा उनको नियन्त्रणको ठ्याक्कै कानुनी आधार र त्यसपछिको अवस्था छुट्टै पुष्टि गर्न आवश्यक छ।

डिजिटल युगमा प्रश्न गर्ने अधिकारको बहस

ध्रुव राठीको पछिल्लो घटनालाई केवल एउटा युट्युबर प्रहरी नियन्त्रणमा परेको समाचारका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। यसले राजनीतिक असहमति, सार्वजनिक प्रदर्शन, निर्वाचन संस्थाको विश्वसनीयता र डिजिटल माध्यमबाट हुने जनमत निर्माणजस्ता विषयलाई एकै ठाउँमा ल्याएको छ।

लोकतन्त्रमा निर्वाचनको निष्पक्षतामाथि प्रश्न उठाउने अधिकार र निर्वाचन प्रक्रियाको विश्वसनीयता दुवै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। कुनै पनि आरोपलाई प्रमाणका आधारमा जाँचिनुपर्छ। त्यस्तै, प्रदर्शनको अधिकार र सार्वजनिक सुरक्षा कायम गर्ने राज्यको दायित्वबीच पनि कानुनी सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

राठीको घटनाले अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ—राजनीतिक बहस अब परम्परागत सञ्चारमाध्यम र संसद्मा मात्र सीमित छैन। युट्युब, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल भिडियोले सार्वजनिक बहसको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्। लाखौँ दर्शकसम्म पुग्ने व्यक्तिको एउटा भिडियोले पनि राजनीतिक विषयलाई व्यापक चर्चामा ल्याउन सक्छ।

तर डिजिटल प्रभावसँग जिम्मेवारी पनि जोडिन्छ। तथ्य जाँच्ने, स्रोत खुलाउने, गल्ती सच्याउने र विरोधी विचारलाई पनि बुझ्ने अभ्यास सामग्री निर्माताका लागि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

 व्यक्तिभन्दा ठूलो प्रश्न

ध्रुव राठीको यात्रा यात्राका भिडियो बनाउने युवाबाट राजनीति, इतिहास र सामाजिक विषयको व्याख्या गर्ने चर्चित डिजिटल व्यक्तित्वसम्म आइपुगेको छ। उनको अध्ययन, प्रस्तुति शैली र व्यापक दर्शक पहुँचले उनलाई भारतीय डिजिटल सार्वजनिक बहसको महत्त्वपूर्ण पात्र बनाएको छ।

उनका विचारसँग सहमत हुने वा असहमत हुने स्वतन्त्रता दर्शकसँग छ। तर उनीमाथि उठेका प्रश्न र उनले उठाएका प्रश्नलाई तथ्यका आधारमा जाँच्नु नै जिम्मेवार सार्वजनिक बहसको आधार हो।

कक्रोच जनता पार्टीको प्रदर्शनअघि उनको नियन्त्रणले फेरि एउटा ठूलो प्रश्नलाई अगाडि ल्याएको छ—सत्तालाई प्रश्न गर्ने आवाज, सार्वजनिक प्रदर्शनको अधिकार र राज्यको सुरक्षा व्यवस्थाबीचको सीमा कहाँ निर्धारण हुन्छ?