हजारौंको ज्यान र खर्बको क्षति गरेको ल्हेन्दे खोला : केरुङदेखि त्रिशूलीसम्म ल्हेन्देको नालीबेली

२०२५ को चेतावनी बेवास्ता, २०२६ मा उही जलाधारबाट अझ भयावह विपत्ति

---

नयाँ पेज

२०८३ भदौ १० बुधबार २०:३९ बजे

काठमाडौँ :  केरुङको ल्हेन्दे खोला अहिले एउटा नदीको नाम मात्र रहेन। तिब्बतको हिमाली भूभागबाट नेपाल–चीन सीमातर्फ झर्ने यही जलप्रवाहले पछिल्लो १४ महिनामा दुईपटक रसुवागढी–टिमुरे क्षेत्रलाई ठूलो विपद्को चपेटामा पारेको छ। यसले सीमावर्ती बस्ती, व्यापारिक नाका, सडक, पुल र जलविद्युत् संरचनाको जोखिम कति गम्भीर छ भन्ने प्रश्न फेरि सतहमा ल्याएको छ।

अचानक आउने बाढीपछि ल्हेन्देको नाम फेरि चर्चामा छ। तर यसको वास्तविक कथा बुझ्न केवल बाढीका दृश्यमा सीमित नभई तिब्बतको उच्च हिमाली जलाधारसम्म पुग्नुपर्छ। ल्हेन्दे खोला तिब्बतको उच्च हिमाली भूभागबाट दक्षिणतर्फ बग्दै नेपाल–चीन सीमाको रसुवागढी क्षेत्रमा आइपुग्छ। नेपालतर्फ यसको जलप्रवाह भोटेकोशी नदी प्रणालीमा मिसिन्छ र अगाडि बढेर त्रिशूली नदीमा पुग्छ। अर्थात्, तिब्बतको हिमालमा हुने प्राकृतिक घटना केही समयमै नेपालको तल्लो नदी प्रणालीसम्म महाविपद् बन्न पुग्छ।

ल्हेन्देको जोखिमबारे सबैभन्दा बलियो प्रमाण सन् २०२५ जुलाई ८ को घटना हो। त्यस दिन रसुवागढी क्षेत्रमा आएको आकस्मिक बाढीबारे नेपाल सरकारको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले गरेको अध्ययनले महत्वपूर्ण तथ्य बाहिर ल्याएको थियो।

प्राधिकरणको स्थिति प्रतिवेदनअनुसार नेपाल–चीन सीमाभन्दा करिब ३५ किलोमिटर माथिल्लो भागमा रहेको तिब्बतको पुरेपु हिमनदीमा बनेको हिमताल अचानक फुटेर पानी निकास हुँदा बाढी आएको थियो।

भू-उपग्रह तस्बिर विश्लेषणअनुसार मार्च २०२५ देखि पुरेपु हिमनदीमा पोखरीहरू बन्न थालेका थिए। जुनको अन्त्यसम्म ०.५२५ वर्ग किलोमिटर पुगेको ताल जुलाई ७ सम्म ०.७५ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको थियो र जुलाई ८ मा अचानक खाली भएको थियो।

एकीकृत पर्वतीय विकासका लागि अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र (इसिमोड) ले पनि हिमनदीमाथिको तालबाट पानी निकास हुनु नै बाढीको मुख्य कारण भएको पुष्टि गरेको थियो। उक्त बाढीमा कम्तीमा नौ जनाको मृत्यु, १९ जना बेपत्ता, मितेरी पुल ध्वस्त र सुख्खा बन्दरगाहसहित जलविद्युत् आयोजनाहरूमा खर्बौँको क्षति भएको थियो।

२०२६: फेरि उही जलाधार, अझ भयावह दृश्य

सन् २०२६ अगस्ट २६ मा फेरि रसुवाको टिमुरे, रसुवागढी र स्याफ्रुबेँसी क्षेत्रमा आकस्मिक बाढी आयो। यसपटकको प्रारम्भिक अध्ययनले घटनाको प्रकृति अझ जटिल देखाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार ल्हेन्दे नदीमा ठूलो मात्रामा हिउँ र ढुङ्गासहितको पहिरो खसेर नदी अवरुद्ध भएको र त्यसपछि अचानक ठूलो बाढी आएको प्रारम्भिक अनुसन्धानले देखाएको छ।

रोयटर्सले उक्त पहिरो ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पसँग सम्बन्धित हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ। २०२५ मा हिमताल विस्फोट मुख्य कारण थियो भने २०२६ मा हिउँ-ढुङ्गाको पहिरो र नदी पहिरोले थुनिएर बाढी आएको सङ्केत मिलेको छ।

माथि घटना, तल विनाश

हिमाली नदीको सबैभन्दा खतरनाक विशेषता नै यही हो—घटना जहाँ हुन्छ, विनाश त्यहाँ मात्र सीमित हुँदैन। तिब्बतको माथिल्लो भूभागमा हिमताल फुट्नु, पहिरो खस्नु वा नदी थुनिनुको प्रत्यक्ष परिणाम केही मिनेटभित्रै नेपाली भूभागमा देखिन्छ।

ल्हेन्देको जोखिम स्थानीय वर्षाले मात्र निर्धारण गर्दैन; यो सीमापार जलाधारको भू-राजनीतिक र वातावरणीय जोखिम हो। सन् २०२५ मा रसुवामा भारी वर्षा नभए पनि तिब्बतको आकस्मिक बहावले विध्वंस मच्चाएको थियो, जसले नेपालको परम्परागत पूर्वसूचना प्रणालीको सीमा उजागर गरेको छ।

नेपाल प्रवेश गर्ने यो क्षेत्र रणनीतिक हिसाबले अत्यन्त संवेदनशील छ। रसुवागढी नाका, टिमुरे बजार, मितेरी पुल, भन्सार तथा सुख्खा बन्दरगाह, सडक सञ्जाल र दर्जनौँ जलविद्युत् आयोजनाहरू यही बाटोमा पर्छन्।

नेपाल-चीन व्यापारको मुटु मानिने नाका ठप्प हुँदा सीमा व्यापार, ढुवानी, पर्यटन, विद्युत् उत्पादन र राष्ट्रिय राजस्वमा गम्भीर असर पर्छ। २०२५ को बाढीपछि लामो समय नाका अवरुद्ध भएको थियो भने २०२६ को बाढीले स्याफ्रुबेँसी-रसुवागढी सडकखण्ड तथा पुलहरूमा पुनः ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।

बाढीको विनाशकारी शक्ति र गेग्रानको दबाब

ल्हेन्देको बाढी केवल पानीको उच्च बहाव मात्र होइन। हिमाली आकस्मिक बाढीले आफ्नो बाटोमा रहेका विशाल ढुङ्गा, माटो, बालुवा र गेग्रान बोकेर ल्याउँछ। यसरी लेदोसहित बग्ने बाढी सामान्य नदीको बाढीभन्दा कैयौँ गुणा बढी विनाशकारी हुन्छ। यसले भौतिक पूर्वाधारमा पानीको दबाब मात्र दिँदैन, ठूला ढुङ्गा र गेग्रानको भौतिक प्रहारले पुल र भवनहरूलाई क्षणभरमै ढलाउँछ।

१४ महिनामा दुई ठूला विपद् र सीमापार पूर्वसूचना

१४ महिनाको अवधिमा दुई ठूला विपद् आउनुले रसुवागढी-टिमुरे क्षेत्र हिमाली बाढीको उच्च जोखिममा रहेको प्रस्ट पार्छ। अबको जोखिम मूल्याङ्कन केवल "हिमताल फुटेको छ कि छैन?" भन्नेमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। हिमताल, पहिरो, नदी अवरोध र असामान्य वर्षालाई एकीकृत प्रणालीमा राखेर अनुगमन गर्नुपर्छ।

सबैभन्दा ठूलो चुनौती माथिल्लो जलाधार नेपालबाहिर हुनु हो। नेपालतर्फ साइरन बजाउनुअघि तिब्बतमा के भइरहेको छ भन्ने प्रत्यक्ष (रियल-टाइम) सूचना आवश्यक हुन्छ। तिब्बतको माथिल्लो भागमा नदी थुनियो वा पहिरो खस्यो भने नेपालतर्फ पूर्वसूचना आइपुग्न कति समय लाग्छ र सर्वसाधारणलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न सम्भव हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्न अहम् बनेको छ।

ल्हेन्दे खोला केवल अर्को एउटा हिमाली खोला होइन; यो हिमाल, हिमनदी, सीमापार जलाधार, राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र मानव बस्तीलाई जोड्ने प्राकृतिक प्रणाली हो। माथि तिब्बतको हिमालमा पानी वा पहिरोले बाटो बदल्छ, बीचमा ल्हेन्दे उर्लिन्छ, सीमामा रसुवागढी डुब्छ र तल भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीसम्म जोखिम फैलिन्छ। ल्हेन्देको मुहान जहाँ भए पनि, यसको विनाशकारी जोखिम सीमाभित्र सीमित छैन।