ल्हेन्देको सिरानमा २५ लाख घनमिटर पानीको ताल, रङ गाढा हुँदै गएपछि चीनले गरायो सतर्क

चीनले भन्यो : जुनसुकै बेला फुट्न सक्छ

---

नयाँ पेज

२०८३ भदौ १३ शनिबार ०१:१२ बजे

काठमाडौं :  चीनले नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा ल्हेन्दे खोलाको जलप्रवाह रोकिएर बनेको ठूलो तालको पानीको रङ गाढा हुँदै गएको भन्दै जुनसुकै बेला तालको प्राकृतिक बाँध फुट्न सक्ने चेतावनी नेपाललाई दिएको छ।

चिनियाँ पक्षले नेपाल सरकारलाई पठाएको पछिल्लो सूचनामा तालको पानीको रङ गाढा हुँदै जानु जोखिमको संकेत भएको उल्लेख गर्दै तल्लो तटीय क्षेत्रमा रहेका समुदायलाई सतर्क रहन आग्रह गरेको छ। यद्यपि, तालमा जम्मा भएको पानीको मात्रा अत्यधिक ठूलो नभएकाले बाँध आंशिक रूपमा भत्किए पनि बुधबारको जस्तो ठूलो बाढी आउने सम्भावना कम रहेको चिनियाँ पक्षको प्रारम्भिक आकलन छ।

चीनले गरेको जलप्रवाहको ‘मोडलिङ’ अनुसार प्राकृतिक बाँध आंशिक रूपमा फुटेमा अधिकतम प्रति सेकेन्ड करिब ५०० घनमिटरसम्म पानी नदीमा मिसिन सक्ने अनुमान गरिएको छ। चिनियाँ पक्षका अनुसार यस्तो बहाव प्रारम्भिक अवस्थामा नदीको किनाराभित्रै सीमित रहने सम्भावना छ। तर, बुधबारको विनाशकारी बाढीबाट ठूलो क्षति भइसकेका कारण नेपालतर्फ भने सामान्यभन्दा केही बढेको पानीको बहावसमेत जोखिमपूर्ण हुन सक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन्।

कसरी बन्यो नयाँ ताल?

ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा हिमचट्टान, बरफ, ढुंगा र लेदो ठूलो मात्रामा खसेपछि खोलाको प्राकृतिक बहाव अवरुद्ध भएको थियो। त्यसपछि पानी थुप्रिँदै गएर अस्थायी ‘ब्यारियर लेक’ अर्थात् प्राकृतिक बाँधले थुनेको ताल बनेको हो।

यो ताल छोचेन खोला र पुरेपु त्साङ्पोको दोभान आसपास बनेको बताइएको छ। यी नदी प्रणालीहरू तिब्बतबाट बग्दै नेपाल प्रवेश गरेपछि भोटेकोसी नदी प्रणालीसँग जोडिन्छन्। त्यसैले तालमा जम्मा भएको पानी अचानक बाहिरिएमा त्यसको असर ल्हेन्दे हुँदै भोटेकोसी र त्यसपछि त्रिशूली नदीसम्म पर्न सक्छ।

चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयले बिहीबार बिहानसम्म तालमा करिब २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भएको अनुमान गरेको थियो। त्यसपछि थप तीन दिनमा करिब ३० लाख घनमिटर पानी थपिन सक्ने चेतावनी दिइएको थियो। शुक्रबारसम्म तालमा पानीको मात्रा २५ लाख घनमिटरभन्दा बढी पुगेको अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सीहरूले जनाएका छन्।

२५ लाख घनमिटर पानीको मात्रा बुझाउन अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले यसलाई करिब एक हजारभन्दा बढी ओलम्पिक आकारका पौडी पोखरी बराबरको पानीका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। AP ले भने नयाँ तालमा केही मिलियन घनमिटर पानी जम्मा भएको र यो करिब १,२०० ओलम्पिक आकारका स्विमिङ पुल बराबर हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ।

पानीको रङ किन महत्वपूर्ण?

चिनियाँ पक्षले तालको पानीको रङ गाढा हुँदै गएको विषयलाई विशेष निगरानीको संकेतका रूपमा लिएको छ। यस्तो अवस्थामा तालमा लेदो, चट्टान तथा हिम–मलबा मिसिने र प्राकृतिक बाँधमा पानीको दबाब बढ्दै जाने अवस्था हुन सक्छ।

तर पानीको रङ मात्र ताल फुट्ने निश्चित संकेत भने होइन। तालको सतह, पानीको मात्रा, बाँधको संरचना, पानी चुहावट, वरपरको भू–भागको स्थिरता र माथिल्लो क्षेत्रमा थप हिमपहिरो वा वर्षा भइरहेको छ कि छैन भन्ने विषयले जोखिम निर्धारण गर्छ।

त्यसैले चीनले उक्त क्षेत्रलाई ड्रोन, भू–उपग्रह र अन्य निगरानी प्रणालीमार्फत निरन्तर निरीक्षण गरिरहेको जनाएको छ।

चीनले गर्‍यो बाढीको ‘मोडलिङ’

सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै चिनियाँ पक्षले तालको प्राकृतिक बाँध फुटेमा कति पानी तलतर्फ आउन सक्छ भन्ने विषयमा जलप्रवाहको मोडेलसमेत तयार गरेको छ। प्रारम्भिक आकलनअनुसार बाँध आंशिक रूपमा फुटेमा अधिकतम बहाव प्रति सेकेन्ड ५०० घनमिटरसम्म पुग्न सक्छ। चीनको निष्कर्षमा यस्तो बहाव ठूलो बाढीको तहमा नपुग्ने र मुख्यतः नदीको प्राकृतिक किनाराभित्रै सीमित रहने सम्भावना रहेको उल्लेख छ।

तर यो अनुमान तालको बाँध आंशिक रूपमा मात्र भत्किने अवस्थाका लागि हो। प्राकृतिक बाँध ठूलो मात्रामा वा अचानक भत्किएमा पानीसँगै ठूलो परिमाणमा लेदो, ढुंगा, बरफ र अन्य मलबा तलतर्फ आउन सक्ने भएकाले जोखिमको प्रकृति फरक हुन सक्छ। यही कारण चीनले तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई नदी किनारमा नजान र सतर्क रहन सुझाव दिएको हो।

शुक्रबार तालबाट पानी बाहिरिन थालेपछि थप अन्योल

शुक्रबारसम्म आइपुग्दा तालमा पानीको सतह बढ्दै गएपछि केही समयका लागि अवस्था झनै संवेदनशील बनेको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयर्टसका अनुसार तालमा पानीको मात्रा २५ लाख घनमिटर नाघेपछि त्यसबाट पानी बाहिरिन थालेको थियो र नेपाल तथा चीन दुवैतर्फ उद्धार अभियान केही समय प्रभावित भएको थियो।

बुधबारको बाढीले नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा ठूलो विनाश गरिसकेको छ। ल्हेन्दे खोलामा आएको आकस्मिक बाढी भोटेकोसी हुँदै त्रिशूलीसम्म पुगेपछि रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवनलगायतका जिल्लामा ठूलो जनधनको क्षति भएको छ।

Reuters का अनुसार प्रारम्भिक घटनामा हिमनदीको तल्लो भाग भत्किएपछि बरफ र चट्टानको ठूलो पहिरो ल्हेन्दे खोलातर्फ खसेको र त्यसले नदीको बहाव अवरुद्ध गरेको थियो। त्यसपछि बनेको पानी–बरफ–ढुंगा–लेदोसहितको प्रवाह तीव्र गतिमा तलतर्फ आएको थियो।

नेपालका विज्ञहरूले पनि प्रारम्भिक अध्ययनका आधारमा हिमचट्टान वा हिमपहिरोले ल्हेन्दे खोला थुनेपछि पानी जम्मा भएर अचानक बाहिरिएको हुन सक्ने बताएका थिए।

एउटै क्षेत्रमा लगातार दोस्रो ठूलो जोखिम

यो घटना अझ गम्भीर बन्नुको कारण यसअघि पनि यही जलप्रणालीमा अचानक बाढीको घटना भइसकेको छ।  जुलाई २०२५ मा चीनतर्फको पुरेपु हिमनदीबाट अचानक ठूलो परिमाणमा पानी बाहिरिएपछि ल्हेन्दे खोलामा आएको बाढीले रसुवागढी क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। उक्त बाढीले नेपाल–चीन जोड्ने मितेरी पुलसमेत बगाएको थियो। नेपाल सरकारको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको प्रतिवेदनले उक्त घटनालाई पुरेपु ग्लेसियर क्षेत्रमा बनेको सुप्राग्लेसियल तालबाट अचानक पानी निस्किएसँग सम्बन्धित घटना मानेको थियो।

२०२५ को घटनापछि पुनः यही क्षेत्रमा २०२६ मा अर्को विनाशकारी बाढी आउनुले सीमापार हिमनदी, हिमताल र नदी प्रणालीको जोखिम कति जटिल छ भन्ने देखाएको छ।

जलवायु तथा हिमनदी विज्ञहरूले उच्च हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि, हिउँ पग्लने क्रम, हिमनदीको संरचनात्मक कमजोरी र अत्यधिक वर्षाका कारण यस्ता घटना बढ्न सक्ने चेतावनी दिँदै आएका छन्। रोयर्टसले पनि यस क्षेत्रमा हिमनदी अस्थिर हुनुमा तापक्रम वृद्धि र बदलिँदो वर्षा प्रणालीको भूमिका हुन सक्ने विशेषज्ञहरूको भनाइ उद्धृत गरेको छ।

चिनियाँ पक्षले सम्भावित दोस्रो विपद् रोक्न ताल र आसपासको पहाडी भू–भागको अवस्थालाई ड्रोन तथा भू–उपग्रहबाट निगरानी गरिरहेको छ। चीनको विदेश मन्त्रालयले पनि वरपरका हिमनदी तथा हिमतालको जोखिम रहेको उच्च हिमाली क्षेत्रमा निगरानी र पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप बलियो बनाउनुपर्ने बताएको छ। चिनियाँ नेतृत्वले सम्भावित ‘सेकेन्डरी डिजास्टर’ रोक्न ब्यारियर लेक र वरपरका पहाडको स्थिरता निरन्तर निगरानी गर्न निर्देशन दिएको छ।

चीनले नेपालमा समेत आपतकालीन सहायता उपलब्ध गराउने र अन्तर्राष्ट्रिय उद्धार सहकार्य गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले नेपालमा भएको विपद्प्रति दुःख व्यक्त गर्दै उद्धार तथा पुनःस्थापनामा सहयोग गर्ने बताएका छन्।

नेपालतर्फ किन अझै उच्च जोखिम?

सबैभन्दा ठूलो चिन्ता के हो भने नयाँ ताल वा प्राकृतिक बाँधबाट आउने सम्भावित पानी पहिल्यै विनाश भइसकेको नदी प्रणाली हुँदै तलतर्फ आउनेछ। भोटेकोसी र त्रिशूली किनारका धेरै सडक, पुल, बस्ती र पूर्वाधार क्षतिग्रस्त भइसकेका छन्। रसुवाको बेट्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको करिब ४२ किलोमिटर सडकमा ठूलो क्षति पुगेको र थप १६ किलोमिटर खण्डसमेत प्रभावित भएको सडक विभागले जनाएको छ।

त्यसैले नयाँ पानीको बहाव बुधबारको जस्तो शक्तिशाली नभए पनि नदी किनारमा रहेका मानिस, उद्धार टोली, अस्थायी शिविर तथा जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा रहेका संरचनाका लागि थप खतरा बन्न सक्छ। यही कारण नेपालका सुरक्षा निकायले नदी किनारका बस्तीलाई सतर्क गराएका छन् र सम्भावित थप बहावको अवस्थाबारे निगरानी बढाएका छन्।

चीनको प्रारम्भिक मोडेलले ताल आंशिक रूपमा फुट्दा अधिकतम ५०० घनमिटर प्रतिसेकेन्डसम्मको बहाव हुन सक्ने र त्यो ठूलो विनाशकारी बाढीमा परिणत नहुने संकेत गरेको छ।

तर नेपालका लागि अहिलेको अवस्था सामान्य छैन। हजारौं मानिस विस्थापित वा प्रभावित छन्, सयौंको ज्यान गइसकेको छ, ठूलो संख्यामा मानिस अझै सम्पर्कविहीन छन् र सडक तथा पुलको अवस्था कमजोर छ।

त्यसैले जोखिम कम आँकलन गरेर नदी किनारमा फर्किनु खतरनाक हुन सक्छ। चिनियाँ र नेपाली दुवै पक्षले तालको अवस्था, पानीको बहाव र माथिल्लो क्षेत्रमा भइरहेको हिमनदी तथा पहिरोको गतिविधि निरन्तर निगरानी गरिरहनुपर्ने देखिन्छ।